Crime literatuur: Dit is wat wij vrezen

Crime literatuur in de lage landen

}
Frankfurter Buchmesse
Gastland 2016
EN NL DE

Crime literatuur: Dit is wat wij vrezen

Dit is wat wij vrezen

Door Dick Broer, met dank aan Geert Swaenepoel

De afgelopen twee decennia is misdaadliteratuur in de lage landen tot volle wasdom gekomen. Gevestigde misdaadauteurs trekken een groot publiek met hun vaak nuchtere, realistische misdaadverhalen. Gerenommeerde, literaire schrijvers zijn niet langer vies van spanning en leveren succesvolle en geslaagde spannende romans af. Talentvolle debutanten dienen zich aan met eigenzinnige, goed geschreven thrillers.
De toevoeging ‘literaire’ aan thriller lijkt niet langer nodig om spannende boeken beter op de markt te zetten, ook al had het zijn waarde. Schrijvers van misdaadverhalen die oog hadden voor stijl en inhoud konden hierdoor op de aandacht rekenen van de serieuze lezer. Voorheen haalde deze de neus op voor de thrillers van eigen bodem – ook al werden de boeken van Simenon en Sjöwall & Wahlöö verslonden. De Nederlandse en Vlaamse lezer heeft de blik verbreed en leest tegenwoordig net zo gemakkelijk Esther Verhoef als Arnon Grunberg.

Sociale werkelijkheid
De Nederlandstalige thrillerwereld wordt gedomineerd door vrouwelijke auteurs, die met gitzwarte, realistische ‘what if’-verhalen een groot publiek aan zich binden.
Vaak tonen deze boeken ons een andere werkelijkheid, ze schetsen het leven in de chique villadorpen maar ook dat in de nieuwbouwwijken. Ondanks de sociale verschillen ligt in beide buurten ongeluk en gevaar op de loer, en komt de dood onverwacht. De nuchtere toon en de aandacht voor het alledaagse is een belangrijk kenmerk van de thriller van de lage landen, en wezenlijk voor de opbouw van de spanning.
In Wat overblijft gaat Lieneke Dijkzeul in op het probleem waarvoor je komt te staan als je iemand vermoordt die veel zwaarder en groter is dan jij: hoe vervoer je het lijk? In De kraamhulp van Esther Verhoef dringt een verzorgster door in het gezinsleven van een pril stel dat geen oog heeft voor haar kwade plannen. Er klinkt een subtiele kritiek op onze samenleving in door, waarin kinderen ballast lijken voor ouders die allang blij zijn dat ze de verantwoordelijkheid voor hun kroost even kunnen overdragen.
Het falende instinct van ouders komt ook aan bod in Anders van Anita Terpstra. Uit vreugde om de terugkeer van haar verdwenen zoon, weigert een moeder in te zien dat de jongen anders is. Behendig zet Terpstra ons voortdurend op het verkeerde pad.
Ook Hemelen van Marion Pauw is zo’n nuchtere, maar gitzwarte thriller. Ondernemer Ron Casper is bezig zijn vermogen te besteden aan een eindeloze opvolging van bordeelbezoeken. Zeer tegen de zin van zijn kinderen die grommend moeten toezien hoe hun erfenis in gevaar komt.
In Vlaanderen zijn vrouwelijke thrillerauteurs minder nadrukkelijk aanwezig. Jeugdauteur Hilde Vandermeeren probeert daar verandering in te brengen. Met haar derde thriller Stille grond, verscheen eind mei 2015, haalde ze de shortlist van de Gouden Strop. Het boek schetst de zoektocht van Eve naar haar dertig jaar geleden spoorloos verdwenen zesjarige zus Rosie. Haar kort verhaal The Lighthouse werd gepubliceerd in het gerenommeerd Amerikaanse tijdschrift Ellery Queen’s Mystery Magazine.

Grote namen
Een van de eerste literaire auteurs die zich met De grot en Het gouden ei zeer succesvol op het grensvlak van crime en literatuur begaf, was Tim Krabbé. Bevocht hij nog het stickertje met ‘thriller’ op zijn boeken, de laatste jaren wordt het genre met andere ogen bekeken door gevestigde literaire auteurs.
Zo voegde A.F.Th. van der Heijden rustig met Doodverf een misdaadroman toe aan zijn befaamde cyclus De tandeloze tijd. In deze roman bouwt Van der Heijden een sterk plot rond de praktijken van kinderenhandelaar Gesù Porporà, die hoofdpersonage Albert Egbers inzet als zijn koerier. De drugsverslaafde Egbers doet het voor het geld, kinderen door Europa meenemen en bij hun adoptieouders afleveren.
Ook Kwartet van Anna Enquist onderwerpt zich aan de eisen van het spannende genre. Enquist toont in deze – onlangs in Duitsland en Frankrijk in vertaling verschenen en zeer enthousiast besproken – roman hoe kwetsbaar de beschaafde wereld is waarin de leden van een strijkkwartet leven. Dat gevaar zich nabij kan verschuilen, en de beste intenties desastreus kunnen uitpakken komt in Kwartet op fraaie wijze tot uiting.
Leon de Winter, gevestigd literair auteur van een veel vertaald oeuvre, stelt in Geronimo de vraag of Osama Bin Laden werkelijk stierf bij zijn arrestatie door de Amerikaanse commando’s. Wat nu als er een dubbelganger was omgebracht en het kwade genius nog in leven zou zijn? Zijn pageturner kan zich meten met het werk van Tom Clancy of Frederic Forsyth.
Ook jongere literaire auteurs schuwen het genre niet. De broers Daan en Thomas Heerma van Voss tekenden met hun samen geschreven thrillerdebuut Ultimatum voor een Twin Peaks-achtige suspense.

De naargeestige, gothic sfeer die Bertram Koeleman in zijn debuutroman De huisvriend opbouwt, neemt flink afstand van de dicht bij de centrale verwarming opererende schurken die we in veel Nederlandstalige thrillers tegenkomen. In opdracht van de steenrijke, mensenschuwe kluizenaar Benjamin Krendler, huurt Jonas Baham wetenschappers en kunstenaars in om zijn baas toch wat aanspraak te geven. De laatste in de rij huisvrienden, Fineman toont zich echter te nieuwsgierig.

In Vlaanderen werd het pad voor de overstap naar het thrillergenre geëffend door Jef Geeraerts. De zaak Alzheimer, waarvan de titel verwijst naar de sluimerende ziekte waaraan een huurmoordenaar lijdt, en Dossier K, een thriller over de Albanese maffia en bloedwraak, zijn twee van zijn bekendste misdaadverhalen. Dichter, romancier, filmregisseur en beeldend kunstenaar Patrick Conrad kiest voor de roman noir. In Tango Assassino, Walker en Moço overheerst een sombere sfeer, vol melancholie en vervreemding. Tegen een achtergrond van decadentie, voert het hoofdpersonage een hopeloze strijd. Ook Bob Van Laerhoven maakte de overstap naar het misdaadgenre. Naast historische thrillers als De schaduw van de Mol (2014) publiceerde hij de voorbije jaren Alejandro's leugen (2013) en Zwart water (2011). Maatschappelijke betrokkenheid loopt als een rode draad doorheen zijn werk: shell shock tijdens de Eerste Wereldoorlog, Zuid-Amerikaanse dictatuur en moslimfundamentalisme.
Complottheorieën
Naast de alledaagse, sociaal-realistische thrillers en de meer literaire aanpak van de gevestigde namen, ontbreekt het niet aan auteurs die zich richten op duistere complotten, whodunnits en spionageromans.
Bart-Jan Kazemier stelt in zijn tweede roman Drone het inzetten van onbemande wapens aan de orde. Geheime diensten en overheden blijken een ijzeren, dodelijke greep te hebben op de gebeurtenissen rond een mislukte missie waarbij zo’n wapen werd ingezet. Alles in deze adembenemend spannende roman draait om een versleutelde harddisk. Slagen de ex-commando’s erin om de informatie te ontcijferen en te openbaren, of verdwijnt het schandaal in de doofpot? Ook in Donald Nolets Versleuteld speelt het kraken van een code een hoofdrol. In deze bekroonde thriller duikt een IT-specialist in de geschiedenis van Pearl Harbor, waarbij hij op machtige tegenstanders stuit.

Zowel Nolet en Kazemier werden begeleid door Thomas Ross – nestor van het genre – die met het naar hem benoemde imprint bij Cargo een belangrijke rol speelt om talentvolle misdaadauteurs op weg te helpen. Zelf timmert Ross aan de weg met de samen met Corine Hartman geschreven thriller Doodskopvlinder. De Duitse vertaalrechten werden onlangs verkocht aan Piper in München.
De haast paranoïde sfeer van eenlingen die tegenover een machtige tegenstander staan, herkennen we in de serie thrillers die Charles den Tex sinds zijn debuut Dump schreef. Elk van zijn goed geschreven, nauwkeurig opgezette boeken belicht de gevaren die onze huidige door technologie beheerste samenleving met zich meebrengt. Zo gaat Cel over identiteitsdiefstal en De macht van meneer Miller over een geheim achterdeurtje in elektronica – beide succesvol verfilmd. Den Tex is goed op de hoogte van de ontwikkelingen in de informatiemaatschappij, zijn laatste, Bot, gaat over obscure netwerken en wie deze controleert.

Rudy Soetewey schetst in Bewijs het maar de schimmige wereld van de voedingsindustrie die letterlijk over lijken gaat wanneer haar winst wordt bedreigd. In het bekroonde 2017 hangt de auteur een somber toekomstbeeld op van de Vlaamse samenleving waarin de welvaartsstaat in verval is. Medische misstanden komen aan bod bij Gauke Andriesse en Jo Claes. In De handen van Kalman Teller wordt detective Jager Havix ingehuurd om te achterhalen wat er gebeurde bij de mislukte operatie van de voormalige assistente van de geheimzinnige Teller. Deze thriller is het hoogtepunt van de serie rond privédetective Havix.

In het meest recente deel van de Thomas Berg-serie laat Jo Claes zijn held Berg onderzoek doen naar de zelfmoord van het hoofd van een lab, waarin net een ontdekking is gedaan die het verouderingsproces drastisch kan vertragen. Naast Claes heeft Toni Coppers met de reeks rond commissaris Lise Meerhout een vaste plaats verworven in het Vlaamse thrillerlandschap. Het vrouwelijk hoofdpersonage én geloofwaardige verhaallijnen met aandacht voor maatschappelijke problemen als kindermisbruik, drugs en prostitutie, vormen de sleutel van het succes. De boekenreeks werd succesvol verwerkt tot de televisieserie Coppers. Zowel Claes als Coppers betreden daarmee het pad dat door Pieter Aspe werd geëffend. Met zijn misdaadromans rond hoofdinspecteur Pieter Van In is hij zonder meer de best verkopende Vlaamse fictieauteur: in Vlaanderen gingen al zo’n 2,5 miljoen boeken over de toonbank. De succesvolle politieserie ‘Aspe’ gebaseerd op zijn boeken heeft dat effect nog verhoogd. Zijn werk werd in vele talen vertaald, waarvan in het Duits (Fischer, 2005-2008). Ook van de thrillers van Luc Deflo, met veelal inspecteur Luc Deleu in de hoofdrol verschenen bij Droemer Knaur Verlag een vijftal boeken in Duitse vertaling.

Veel talent
Jan Willem van de Wetering en Robert van Gulik – de oude misdaadmeesters – hebben opvolgers gevonden in schrijvers als Den Tex, Verhoef en Dijkzeul, die met regelmaat goed geschreven en veelgelezen thrillers publiceren. De toekomst van de Nederlandstalige thriller ziet er zonnig uit. Vanuit de literaire hoek komen verrassende varianten op het genre, en er dient zich opvallend veel talent aan.

Tot slot een paar schrijvers om in de gaten te houden. Naast Nolet, Kazemier en Koeleman zijn dit Bram Dehouck en Walter Lucius. Dehoucks eerste twee thrillers, De minzame moordenaar en Een zomer zonder slaap werden beide bekroond met de Gouden Strop. De Hartman-trilogie van Walter Lucius mag op veel belangstelling uit het buitenland rekenen. Van het eerste deel De vlinder en de storm zijn vertalingen in het Deens, Duits, Frans, Spaans en Italiaans verschenen of in voorbereiding. Een aparte vermelding verdient Bavo Dhooge. In de gezaghebbende thrillergids van Vrij Nederland krijgen zijn boeken vier of zelfs het maximum van vijf sterren. Dhooge combineert humor en spanning, een moeilijke evenwichtsoefening die hij tot een goed einde brengt. Hij kiest in boeken als Stiletto libretto, Sioux blues en Scam Alarm voor een Amerikaanse setting en laat zijn behoorlijk geschifte personages los in een wereld die tegelijk krankzinnig en geloofwaardig is.

Literaire prijzen
De belangrijkste prijzen waarmee goede misdaadromans kunnen worden onderscheiden zijn de Gouden Strop (Nederland) en de Diamanten Kogel (Vlaanderen). Beide prijzen zijn een bekroning van een boek dat zowel spannend als goed geschreven is.
Gouden Strop-winnaars
2016: Esther Verhoef – Lieve mama
2015: Jo Claes – De mythe van Methusalem
2014: Donald Nolet – Versleuteld
2013: Michel van Bergen Henegouwen – Nacht in Parijs
2012: Bram Dehouck – Een zomer zonder slaap
2011: Gauke Andriesse – De handen van Kalman Teller

Diamanten kogel-winnaars
2015: Nausicaa Marbe – Smeergeld
2014: Jacob Vis – De Zwarte Duivel
2013 : Rudy Soetewey – 2017
2012: Almar Otten – Blauw goud
2011: Elvin Post – Roomservice

Vertaalde crime in het Duits (2012-2016)
Luc Deflo, Todeswahn (Kortsluiting). München: Knaur Taschenbuch, 2011. Vert. Stefanie Schäfer.
Bram Dehouck, Der Psychopath (Hellekind). München: BTB, 2016. Vert. Stefanie Schäfer.
Lieneke Dijkzeul, Vor dem Regen kommt der Tod (De geur van regen). München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 2011. Vert. Christiane Burkhardt.
Lieneke Dijkzeul, In der Stille der Tod (Wat overblijft). München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 2015. Vert. Christiane Burkhardt.
Guido Eekhaut, Schwarze Kanäle (Absint). Reinbek bei Hamburg: Rowohlt Taschenbuch, 2011. Vert. Stefanie Schäfer.
Escober, Verstoßen (Onder druk). München: Goldmann, 2011. Vert. Ilja Braun.
Escober, Verschleppt (Ongenade). München: Goldmann, 2012. Vert. Ilja Braun.
Martine Kamphuis, Schön dass du tot bist (Ex). München: Knaur Taschenbuch, 2011. Vert. Franca Fritz, Heinrich Koop.
Walter Lucius, Schmetterling im Sturm (De vlinder en de storm). Berlin: Suhrkamp, 2014. Vert. Andreas Ecke.
Nausicaa Marbe, (Smeergeld) (Smeergeld). Frankfurt am Main; Berlin: Eichborn, in prep. Vert. Heike Baryga.
Marian Mudder, Die Pralinenkur (De perfecte minnares). München: BTB, 2014. Vert. Mirjam Madlung.
Chris Rippen, Der Anhalter (De lifter). Münster: Spaß am Lesen, 2013. Vert. Bettina Stoll Translations.
Tomas Ross, Die Tränen von Mata Hari (De tranen van Mata Hari). München: Deutscher Taschenbuch Verlag, . Vert. Matthias Müller.
Tomas Ross, Der Schutzkeller (De schuilkelder). Münster: Spaß am Lesen, 2013. Vert. Bettina Stoll Translations.
Anita Terpstra, (Anders) (Anders). Berlin: Lothar Blanvalet, in prep. Vert. Jörn Pinnow.
Charles den Tex, Password (Wachtwoord). Dortmund: Grafit, 2011. Vert. Stefanie Schäfer.
Jac. Toes, Thomas Hoeps, Höchstgebot (Het hoogste bod). Dortmund: Grafit, 2012. Vert. Stefanie Schäfer.
Esther Verhoef, Gegenlicht (Tegenlicht). München: BTB, 2014. Vert. Stefanie Schäfer.
Esther Verhoef, Hingabe (Close-up). München: BTB, 2011. Vert. Stefanie Schäfer.
Esther Verhoef, Abscheu (Alles te verliezen). München: BTB, 2012. Vert. Stefanie Schäfer.
Esther Verhoef, Verfallen (Déjà vu). München: BTB, 2011. Vert. Stefanie Schäfer.
Simone van der Vlugt, Tiefe Stiche (Vraag niet waarom). München; Zürich: Diana, 2016. Vert. Janine Malz.
Simone van der Vlugt, Was Sie nicht weiß (Aan niemand vertellen). München; Zürich: Diana, 2013. Vert. Eva Schweikart.
Simone van der Vlugt, Am helllichten Tag (Op klaarlichte dag). München; Zürich: Diana, 2013. Vert. Eva Schweikart.
Simone van der Vlugt, Dir wird nichts geschehen (Morgen ben ik weer thuis). München; Zürich: Diana, 2015. Vert. Janine Malz.
Mel Wallis de Vries, Fremde Nähe (Waanzin). Hamburg: Erika Klopp, 2011. Vert. Sonja Fiedler-Tresp.
Mel Wallis de Vries, Da waren's nur noch zwei (Vals). Köln: Bastei Lübbe, . Vert. Verena Kiefer.

Voor een compleet overzicht ga naar www.vertalingendatabase.nl.